887. Onzichtbaar maar onmisbaar

Rapport van de NSOB met lessen over samenwerking in de executieketen bij de implementatie van de herzieningswet Uitvoering Strafrechtelijke Beslissingen (USB). Bestuurskundige beschouwing over dit traject van 2012 tot 2020, tamelijk hoog over, haast filosofisch, maar zeker waar (2021, 40 pagina’s).

817. Verhoging strafmaximum moord; is veertig het nieuwe dertig?

Onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam in opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (2019, 205 pagina’s) om antwoord te krijgen op de vraag:

Is het vanuit juridisch, wetssystematisch perspectief verantwoord de maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord te verhogen van dertig naar veertig jaar?

Gedegen, afgewogen rapport met interessante inzichten.

724. Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissing

Normaal krijgt een artikel van negen pagina's geen aandacht op deze blog, maar omdat ik dit zelf heb geschreven in het blad Sancties 2017/19, maak ik graag een uitzondering! Bovendien heb ik er grote delen van de wetsgeschiedenis (zie Kamerstukken 34 086) voor herlezen.

515. De levenslange vrijheidsstraf

Ook de meest ernstige misdadigers brengen we in Nederland niet ter dood, maar sluiten we op, voor de rest van hun leven. Over deze groep gedetineerden gaat dit nummer van de justitiële verkenningen van het WODC (2|2013, 165 pagina's). Ruimschoots aandacht wordt geschonken aan uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Schendt Nederland het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens door levenslange gevangenisstraffen in beginsel levenslang te laten duren? Het korte antwoord is "nee", maar hierbij zijn wel wat kanttekeningen te plaatsen en dat gebeurt volop in dit nummer met veel bijdragen van deelnemers aan het Forum Levenslang.

Levenslange gevangenisstraf zonder enig uitzicht op vrijlating wordt binnen Europa als onmenselijk gezien. Er moet juridisch en feitelijk een mogelijkheid zijn om de tenuitvoerlegging te stoppen op het moment dat er in redelijkheid geen strafrechtelijk doel (straf, vergelding, afschrikking, bescherming) meer wordt gediend met verdere tenuitvoerlegging. Nederland kent als enige Europese land niet een vaste rechterlijke toets nadat x-jaar van de straf is uitgezeten. De enige way out voor een lifer in Nederland is het indienen van een gratieverzoek. Om een dergelijke rechterlijke toets in te voeren heeft het reeds genoemde Forum Levenslang een panklaar wetsvoorstel met toelichting opgesteld, waarbij wordt aangesloten bij de procedure van de voorwaardelijke invrijheidstelling. Over het rechterlijk advies dat hierbij wordt uitgebracht (historische achtergrond en het belang dat wordt gehecht aan het advies) bevat dit nummer overigens ook een interessante bijdrage.

448. Vonnisafspraken in strafzaken

"Een rechtsvergelijkende studie naar een vorm van onderhandelingsjustitie in Italië, Duitsland en Frankrijk", uitgevoerd door mr. Laura J.J. Peters (2012). Ik heb alleen de samenvatting van dit proefschrift gelezen (14 pagina's), maar ik vind het niettemin vermeldenswaardig voor dit blog.

De strekking is - heel erg kort gezegd - dat de onderzochte landen anders dan Nederland in het strafrecht een vorm van afdoening kennen waarbij verdachte en officier van justitie een afspraak over de op te leggen straf maken (inclusief vrijheidsstraffen tot ongeveer een jaar); de rechter bekrachtigt deze vervolgens. De bekrachtigde beslissing kan in Italië en Frankrijk dadelijk ten uitvoer worden gelegd. Dit leidt tot efficiencywinst voor de keten en veelal tot een lagere straf voor de betrokkene. De vraag wordt opgeworpen of Nederland niet de Wet OM-afdoening / strafbeschikking (openbaar ministerie legt - zonder onderhandelen - straf op) moet heroverwegen (persbericht promotie: 'Nederland loopt uit de pas').

- In Italië is de strafrechter lijdelijk: is hij niet een stempelmachine voor de voorgelegde afspraken? Wat is het rechterlijk oordeel over de afspraken feitelijk waard?

- Een vonnisafspraak behelst geen schuldbekentenis en leidt tot een andere of geen registratie in de justitiele documentatie: onzuiver, rechtsongelijkheid?

- De straf in de vonnisafspraak is meestal gematigd: verenigbaar met strafdoelen, rechtsongelijkheid, ongewenste druk op de verdachte om maar te bekennen? Perverteert de mogelijkheid van onderhandeling met een officier van justitie over de door de rechter af te stempelen afspraak (consensualiteit) niet meer?

- In Italie en Frankrijk is hoger beroep tegen de vonnisafspraak niet mogelijk (dadelijke tenuitvoerlegging): onschuldpresumptie? 

- Is de kwaliteit van de Nederlandse niet-onderhandelbare afdoening met een strafbeschikking minder dan de vonnisafspraken? 

- Zou voor vrijheidsbeneming een rechter niet altijd ten volle de zaak moeten beoordelen? 

- Is met de lichte drempels voor verzet tegen een strafbeschikking het complete rechterlijk oordeel niet nabijer dan in de onderzochte landen?

442. Openbaar ministerie en tenuitvoerlegging

Afgelopen september is Sonja Meijer (universitair docent aan de Vrije Universiteit van Amsterdam) aan de Universiteit Tilburg gepromoveerd op een onderzoek naar de tenuitvoerlegging. Haar proefschrift "Openbaar ministerie en tenuitvoerlegging. De taak van het openbaar ministerie tot tenuitvoerlegging van door de rechter opgelegde strafrechtelijke sancties vanuit constitutioneel en strafrechtsdogmatisch perspectief bezien." heb ik beroepshalve van kaft tot kaft gelezen (2012, 492 pagina’s).

398. Doorlooptijden in de strafrechtsketen

Resultaten van het WODC-onderzoek naar ketenlange doorlooptijden en doorlooptijden per ketenpartner voor verschillende typen zaken (Cahier 2012-1, 178 pagina's).

337. Prestaties in de strafrechtketen

In februari 2012 uitgebracht helder, kritisch rapport van de algemene rekenkamer over het functioneren van de strafrechtketen van opsporing tot tenuitvoerlegging (43 pagina's). Een citaat van de belangrijkste conclusies, om deze niet te vergeten (Kamerstukken II 2011/12, 33 173, nr. 2, p.9):

Een qua omvang onbekend deel van de uitstroom is niet in lijn met de wet- en regelgeving of is anderszins ongewenst 

Met name de politie en het OM worden geconfronteerd met meer zaken dan ze aankunnen; daarom moeten ze een selectie aanbrengen in het aantal te behandelen zaken. We constateren dat de capaciteit niet optimaal benut wordt. Er zijn zaken die volgens de regels opgevolgd hadden moeten worden, maar geen opvolging krijgen. Dit is met name het geval bij veel voorkomend strafbaar gedrag, ook wel veelvoorkomende criminaliteit (vvc) genoemd. Er zijn ook zaken die wel opgevolgd worden maar de strafrechtketen op een eerder of later moment hadden moeten verlaten of verjaren. De vraag naar de omvang van de ongewenste uitstroom uit de strafrechtketen kunnen we niet beantwoorden, omdat daarover nauwelijks kwantitatieve informatie voorhanden is. Op basis van de vele gesprekken die wij hebben gevoerd met de ketenpartners stellen we wel vast dat dit type uitstroom vóórkomt. Ook constateren we dat er met name in de opsporingsfase verschillen zijn: de keuzes van regio’s en districten binnen een regio voor zaken die in opsporing worden genomen en de betrokkenheid van het OM daarbij variëren. Hierdoor is de rechtsgelijkheid niet gegarandeerd. 

Nauwelijks sturing op het voorkomen van ongewenste uitstroom 

Verantwoordelijke functionarissen bij veel ketenpartners binnen de strafrechtketen zijn nauwelijks op de hoogte van de omvang van de ongewenste uitstroom, onder andere doordat de informatievoorziening in de keten hierop onvoldoende is ingericht. Ze hoeven over de ongewenste uitstroom kennelijk geen verantwoording af te leggen en kunnen door het ontbreken van informatie dus ook onvoldoende sturen op het voorkomen daarvan. 

216. Jegens en wegens

Collega mr.dr. Wim Borst heeft in 2009 dit boek (Wolf Legal Publishers, 306 pagina's) geschreven over persoonsgebonden informatie in de strafrechtsketen. Hij verbindt een beschrijving van de strafrechtspleging aan de noties om goed in beeld te hebben "wie is het?" (het integer persoonsbeeld) en "wat weten we al van betrokkene?" (het integraal persoonsbeeld). In zijn beschouwing betrekt hij knap inzichten vanuit het strafrecht en de strafvordering, de privacy- en gegevensbescherming, het ketendenken (c.q. bedrijfs- of organisatiekunde) en informatiemanagement. Soms is deze studie wat theoretisch, maar het is voor direct betrokkenen bij de informatievoorziening in het strafrecht (en dat zijn tientallen instanties en duizenden functionarissen) zeker de moeite waard kennis te nemen van de ideeën uit dit boek.

Tot slot nog even een quote voor de titelverklaring: "In het strafrecht gaat het er om dat gepleegde strafbare feiten (delicten, incidenten) worden herleid tot een individu, een persoon (als verdachte respectievelijk dader); dit is het aspect van schuld, opheldering, waarheidsvinding, bewijs. Jegens die persoon worden vervolgens retributieve, reparatoire en corrigerende interventies (straffen en/of maatregelen) toegepast wegens de door hem begane delicten."

Update (8 november 2013):

In de bundel Rijk mét Wetenschap, Bestuur is Informatie 2012 heeft Wim Borst een bijdrage geleverd over “Integraal en integer persoonsbeeld: hoe theorie en praktijk elkaar ontmoeten in de strafrechtsketen” (onder redactie van prof. Aske Plaat e.a.). 

Een paar kreten en inzichten zijn het waard hier op te nemen:

- De definitie van een keten van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid: een keten is een lineair proces waarin verschillende organisaties buiten hun organisatiegrenzen werken aan een gemeenschappelijk resultaat.

- K=P3; een keten bestaat uit product, proces, partijen. In die volgorde. Dus eerst bepalen wat het resultaat van de keten moet zijn, dan de schakels in de keten in beeld brengen, dan de partijen. En steeds van algemeen naar detail. De strafrechtsketen is dus niet politie > OM > ZM > gevangeniswezen, maar opsporen > vervolgen > berechten > ten uitvoer leggen > re-integreren.

- Bij het ketendenken moeten niet de partijen centraal staan, maar de cliënt (in de strafrechtsketen de veelal niet bij het resultaat gebate verdachte of veroordeelde).

- Drie niveaus van invloed op de keten: ketencoördinatie (samenbrengen) < ketenregie (niet de baas over alle partijen) < ketensturing (geld, macht en bevoegdheden).

- “Het enige waarvoor de ketenregisseur moet waken is dat partijen met hun streven naar efficiëntie op organisatieniveau het functioneren van de keten als zodanig schaden.”

- “Standaardiseer wat moet vanuit de opdracht waarvoor de gezamenlijke schakels staan (vanuit de effectiviteitsvraag), niet wat kan (vanuit de efficiencyvraag).”