1104. Gedenkplaats Auschwitz-Birkenau

Deze vakantie in Auschwitz geweest. Wat een onvoorstelbaar vreselijke verschikkingen daar (2026, 60 pagina's). Nooit meer.

781. De oorlog heeft geen vrouwengezicht

Geïnspireerd geraakt dit boek van Nobelprijswinnares Svetlana Alexijevitsj als luisterboek ‘gelezen’. Ruim 14 uur aan interviews met 100-en vrouwen die in het Russische leger hebben gediend, voorgelezen door Nelleke Noordervliet. “Leed is een apart soort kennis.”, is een quote uit het boek. Het leed druipt er in elk verhaal vanaf. Wat hebben de Russen afgezien voor Moedertje Staat, zag elders dat 17% van de bevolking in de Tweede Wereldoorlog is gesneuveld. Het zijn vooral de verhalen over de kleine, normale dingen die indruk maken. De liefde, het sneuvelen van kinderen, de vreugde van zon en wat eten. Het geheel is wat overweldigend, in de helft was de boodschap zeker ook geheel overgekomen.

694. George Maduro - Held van Curaçao tot Madurodam

Educationele strip over het (korte) leven van George Maduro, de naamgever van Madurodam, getekend en geschreven door Franky Drappier en Jan Kragt (2016, 50 pagina's). Maduro's heldhaftige optreden na de invasie van de Duitsers leverde hem postuum een Willemsorde op. Daarnaast in het verzet gezeten, maar - helaas - vlot gepakt en uiteindelijk in Dachau overleden. Herinnering vooral levend gebleven door het geld en het netwerk van zijn familie.

648. De stamhouder

Boek als cadeautje gekregen van mijn ouders (2014, 333 blz.). Viel niks tegen. Alexander Münninghoff kan goed schrijven en blijkt uit een zeer woelige, interessante familie afkomstig. Waarbij weliswaar iedereen in woelige tijden leeft, maar de 20ste eeuw toch wel bijzonder interessant was. Aanrader dus.

602. George Orwell Diaries

De volledige, uitgetypte dagboeken van George Orwell uit de periode 1931 tot 1949 (2009, 625 blz.). Een indrukwekkend schrijver en mens, in contact met zijn natuurlijke omgeving en de mensheid, gedreven en bruut eerlijk, maar zijn dagboek blijkt niet bepaald interessant leesvoer. Twee van vijf eieren.

537. The Memory Chalet

Mijn laatste boek van dit jaar is het allerlaatste boek van historicus Tony Judt (2010, 230 pagina's), vooral bekend vanwege zijn - eerder gelezen - magnum opus Postwar (Na de oorlog). In 2009 kreeg hij te horen dat hij binnen twee jaar zou overlijden aan de ziekte ALS. In The Memory Chalet verhaalt hij 21 herinneringen die hij koppelt aan de geschiedenis na de Tweede Wereldoorlog.

Enkele lessen die mij bijblijven:
- De 20ste eeuw lijkt een zeldzaam interessante eeuw in de geschiedenis te zijn geweest met de twee wereldoorlogen en de snelle technologische ontwikkelingen. De 21ste eeuw hoeft overigens niet op alle punten net zo interessant te hoeven worden.
- Soberheid en afzien lijkt de huidige westerse generaties niet meer gegeven. Welvaart wordt als een vanzelfsprekendheid gezien en geen inspanning meer te vereisen. Consumeren brengt mensen niet samen. Dit is meer dan een "vroeger was alles beter" en "de jeugd van tegenwoordig is verwend en hopeloos" (al was het maar omdat ik zelf ook onderdeel van die generaties ben).
- Leven gaat bij terugblik meer over mensen dan over intellectuele ontwikkeling. Bij deze open deur hoort wel dat het gaat om het contact met juist die mensen die de geestelijke ontwikkeling stimuleren.
- Reizen (bij voorkeur met trein en bus) en systematisch nieuwe dingen leren houden het leven interessant. Gebruik daarbij ook eens een geheugentechniek zoals die van de verwijzing naar het geheugenpaleis in de titel.

 "Geschiedenis is filosofie met voorbeelden"

2013:

In 2013 heb ik weer net een boek minder gelezen dan vorig jaar. Ik wijt dit onder meer aan het gemakkelijker vermaak waaraan mijn iPad toegang geeft en het drukke werkjaar. Komend jaar uiteraard weer volop aandacht voor het geschreven woord, vooral ook voor boeken van de 1001-lijst. Streven is namelijk daarvan er elk jaar minimaal 10 te lezen, maar ik ben dit jaar blijven steken op 5. Treurig. Wat verder opvalt is dat - naast werkgerelateerd leesvoer - science fiction afgelopen jaar dominant aanwezig was. Ik denk niet dat dit komend jaar ook nog het geval gaat zijn, maar we gaan het zien.

493. Poes in verdrukking en verzet (1940-1945)

Speciale OORLOGSEDITIE van de poezenkrant door Paul Arnoldussen (2013, 112 pagina's). Humoristisch en informatief over het lot van de Nederlandse poes in de bange oorlogsjaren.

481. De verrekijker

In het oorlogsplakboek van de vader van de bejaarde grappenmaker Kees van Kooten zit een officiële brief uit augustus 1940, met twee vragen over een gevorderde verrekijker waarop een kapitein per ommegaande antwoord inwacht:
 1e op wiens last is de vordering geschied?
 2e waar is de bedoelde veldkijker gebleven?

Het Boekenweekgeschenk 2013 gaat over deze petite histoire de guerre (100 pagina's, Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek). Het onderzoek naar en de fantasieën over deze geschiedenis waren voldoende geweest voor het boekje, de stijl met vele humoristische zijsprongetjes over Kees' herkenbare eigen eigenaardigheden maken het vermakelijk.

430. Leon Trotsky - a revolutionary's life

Deze biografie van Leon Trotsky (geboren Lev Davidovich Bronstein) door Joshua Rubinstein is uitgebracht in de reeks Jewish Lives en geeft (dus) speciale aandacht aan zijn joodse achtergrond (Yale University Press 2011, 240 pagina's). Trotsky was slim, gedreven, zelfingenomen, ijdel, ambitieus, idealistisch; begenadigd spreker en schrijver. De tijd waarin hij leefde was hectisch en spannend. Rusland was (nog meer dan de rest van Europa) rijp voor fundamentele veranderingen. De combinatie van plaats, moment en man leidde - in combinatie met veel andere factoren - helaas tot geweld, oorlog, intolerantie en immens leed. Onze dagen zijn gelukkig minder interessant.

"The study of Marxisme outside of revolutionary struggle can form library rats, but not revolutionaries. Participation in the revolutionary struggle without the study of Marxism will inevitably be filled with hazards, and turn out to be half-blind." - Leon Trotsky

385. Oppenheimer - Portrait of an Enigma

Biografie door Jeremy Bernstein (2004, 241 pagina's) van Julius Robert Oppenheimer (1904-1967), de briljante, joodse natuurkundige die het Los Alamos deel van het Manhattan project leidde en daarom wel de "vader van de atoombom" wordt genoemd. Later, na de oorlog, is Oppenheimer nogmaals wereldwijd groot in het nieuws omdat hij tijdens het mccarthyism zijn 'security clearance' kwijt raakte vanwege vermeende communistische sympathieën. Qua inzicht in de persoonlijkheid en de drijfveren van "Opje" - die trouwens ook in het Kamerlingh Onnes Laboratorium in Leiden heeft gewerkt - graaft het boek niet heel diep, maar dat deert niet. De eerste helft van de 20ste eeuw was een ongekend spannende periode in de fysica en veel van de hoofdrolspelers waren "karakters". In de biografie wordt een intrigerend beeld van deze periode en deze mensen gegeven. Daarbij komt - voor mij - naar voren dat vooral de sociale interacties van deze 'socially awkward penguins' van groot belang was, voor de successen en voor de mislukkingen.

142/1001. Fatelessness

Indrukwekkend verslag van een 15-jarige Hongaarse jongen die onbevangen richting de Duitse concentratiekampen (Auschwitz, Zeitze, Buchenwald) gaat en overleeft (268 pagina's, 1975). Vergelijk ook het werk van Tadeusz Borowski. De Hongaarse schrijver Imre Kertesz baseerde het boek op zijn eigen ervaringen en ontving in 2002 de Nobelprijs voor de literatuur.

318. De rode prins

Dit geschiedenisboek van Timothy Snyder (2008, 378 pagina's) over het einde van de dynastie van de Habsburgers en de opkomst van het moderne Europa leest als een spannend jongensboek. Centraal staat Wilhelm von Habsburg (1895-1947), zijn leven en zijn herhaalde, mislukte pogingen om koning van de Oekraïne te worden.

287. Logicomix

Het leven van Bertrand Russell en zijn "epic search for truth" in stripvorm. Bestselling boek van Doxiadis en Papadimitriou (2009, 347 pagina's) beschrijft en toont toegankelijk het debat over de grondslagen van de wiskunde en de logica. Tijdsbestek: van eind 19de eeuw tot de Tweede Wereldoorlog. Hoofdrolspelers naast Russell onder meer: Kurt Godel (onvolledigheidsstellingen), John von Neumann (computerkunde), Alan Turing (Enigma code, Turing test) en Ludwig Wittgenstein. Inhoudelijk interessant, (jammer genoeg)  noodzakelijkerwijs beperkt tot de ideeën zonder de berekeningen: deed me het exacte handwerk (even) missen.

Wittgenstein in stripactie

(I don't know why we are here, but I'm pretty sure that it is not in order to enjoy ourselves)

126/1001. De broeikas

In dit boek van Wolfgang Koeppen (1953) heeft een niet al te succesvol politicus, Keetenheuve, het moeilijk met zijn leven en zijn werk. Het boek is bij vlagen interessant door het geboden inzicht (fictief, maar toch) in de Duitse politiek vlak na de Tweede Wereldoorlog. Grote stukken waren voor mij echter soms verwarrend door het elkaar lopen van droom en werkelijkheid. Oordeel: aardig, maar geen aanrader. 

Bismarck: 'De ijdelheid is een hypotheek die op iedere politicus drukt.'

124/1001. Hierheen naar de gaskamer, dames en heren

Kort verhaal over hoe kampbewoners in Auschwitz nieuwe treintransporten helpen ontladen en de mensen naar de gaskamers leiden. Alles om zelf te overleven. Menselijk, maar vreselijk dus. Geschreven in 1948 door kampoverlever Tadeusz Borowski, die in 1951 zelfmoord pleegde met gas.

111/1001. Slaughterhouse 5

(Ongepland) Nog een boek over oorlogsherinneringen met noodlot, dood en verderf. So it goes. Auteur Kurt Vonnegut was zelf aanwezig bij het bombardement van Dresden in 1945. Hij overleefde doordat hij schuilde in de zeer diepe koelkelders van het slachthuis waar hij als krijgsgevangene werkte. De hoofdpersoon Billy Pilgrim verspringt in het boek vooruit en terug in de tijd (en af en toe naar de planeet Tralfamadore waar hij wordt tentoongesteld in de dierentuin). Ondanks deze tijdslijn is het boek eenvoudig leesbaar en indrukwekkend.

Vertaalde passage uit het boek:
"Door de jaren heen hebben ze me vaak gevraagd waaraan ik op het ogenblik werkte en dan zei ik altijd dat mijn voornaamste project van het moment een boek was over Dresden. Dat zei ik ook eens tegen de filmer Harrison Starr en die trok zijn wenkbrauwen op en vroeg: 'Is het een anti-oorlogsboek ?'
'Ja,' zei ik. 'Daar komt het wel op neer.'
'Weet je wat ik altijd zeg tegen rnensen die me vertellen dat ze anti-oorlogsboeken schrijven?'
'Nee. Wat zeg je dan, Harrison Starr?'
'Dan zeg ik "Waarom schrijf je niet eens een anti-gletsjersboek"?'
Hij bedoelde natuurlijk dat oorlogen altijd zullen blijven bestaan, dat je ze ongeveer net zo gemakkelijk kan tegenhouden als gletsjers. Dat geloof ik ook."

225. Een gelukskind

"Het kwaad heeft vele gezichten, maar weinig verschijningsvormen"

Op 4 maart 2010 was ik aanwezig bij het twaalfde symposium van de directie Wetgeving van het ministerie van Justitie. Tijdens dit wetgevingssymposium werd de Joods-Amerikaanse jurist Thomas Buergenthal door de aanwezigen bevraagd over zijn boek ‘Een Gelukskind, van Auschwitz tot het Hooggerechtshof', over mensenrechten en over zijn werk als rechter in het internationaal gerechtshof. Buergental is de huidige Amerikaanse rechter in het Internationaal Gerechtshof te Den Haag.

Geïnspireerd door zijn persoonlijke verhaal heb ik zijn boek gekocht, laten signeren en gelezen. De Tweede Wereldoorlog en de verschrikkingen van de Duitse concentratiekampen zijn meer dan 65 jaar geleden en daarmee "met pensioen", maar met een relaas als dit wordt het belang weer ingescherpt van (blijven werken aan) "DIT NOOIT MEER".