1093. Kaukasus! Kaukasus!

Indrukwekkend boek van Anatoli Pristavkin (1981, 240 pagina’s) over een weestweeling die in 1943 proberen te overleven in tijden van honger (honger, honger, honger) en strijd. Schrijnend verhaal over de verschikkingen van de Tweede Wereldoorlog in de Sovjet-Unie onder Stalin. Dikke aanrader.

981. Hoe bouwen wij Rusland weer op?

Poging van Alexander Solzjenitsyn uit 1990 om een beeld te schetsen van de toekomst van Rusland na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie (96 pagina's). Als Nobelprijswinnaar is hij geen klein denker, maar terugkijkend straalt de naïviteit van de pagina's af, met bewegingen van onderaf die alles goed moeten gaan maken. 

973. The Heart of a Dog

Klassiek werkje van Bulgakov (1925, 130 pagina’s) over een hond die door een operatie mens wordt, in de vroege Sovjetrepubliek. Erg aardig.

962. Het geheim van Stalin

Stripboek in de Lefranc reeks, geschreven en getekend door Jacques Martin en Regric-Robberecht (2013, 50 pagina’s). Over een kloon van Stalin, die hem na zijn dood moet opvolgen.

954. Zulajka opent haar ogen

Indrukwekkend werk over de duistere sovjetperiode in de jaren ‘30 van de vorige eeuw, geschreven door Guzel Jachina (2017, 416 pagina’s). Een Tartaars dorp wordt door de communisten overvallen en de koelakken worden vermoord danwel afgevoerd. De jonge vrouw Zulajka wordt meegenomen en we volgen haar. Door de gevangenis, door het kamp in Siberië. Veel leed, maar ook een verhaal groei en medemenselijkheid.

939. Rode Ruiterij

Een van de beroemdste verhalenbundels van Isaak Babel (1923, 160 pagina’s, vertaald door Charles B. Timmer) over de Pools-Russische oorlog. Veel geweld en gemeenheden, maar zo literair gebracht dat de verschrikkingen gefilterd bij me binnenkomen. Voor mij misschien te Cultureel…

847. The Doomed City

(Wederom) Knappe scifi van Arkady en Boris Strugatsky (1968, 464 pagina's). Setting is een stad tussen een onbegrensd hoge muur en een dito diepe afgrond waarin de van verschillende plekken en tijden van aarde geplukte bewoners worden blootgesteld aan bizar wisselende omstandigheden (grote groepen apen, geen daglicht, heel veel afval, een kidnappend rondwandelend rood huis, etc.) waarmee men moet leren omgaan. Het experiment is een experiment. Als het een experiment is ten minste, en niet een nachtmerrie of iets anders. In elk geval geeft deze setting een hoop aangrijppunten voor maatschappijkritisch beschouwingen, wat er weer voor zorgde dat het meer dan een decennium op de plank lag voordat de broers het aandurfden te publiceren.

Roerich, Doomed City

830. Niets is waar en alles is mogelijk

Vlot geschreven, licht verteerbaar boek van Peter Pomerantsev over het surrealistische hart van het nieuwe Rusland, waarin iedereen zo los is gekomen van waarheid en principes dat elke rol probleemloos kan en alles relatief is, behalve het leed voor anderen. Ik vrees dat er veel waarheid in zit (2014, 288 pagina’s). Wat is een banaan voor jou?

823. BAM

Kort boekje van Jelle Brandt Corstius (135 blz, 2018) over “een reis van niets maar niets”, in de trein langs de Bajkal-Amoer Magistrale (BAM!).

801. Het Achtste Leven (voor Brilka)

Episch verhaal over een Georgische familie in de 20ste eeuw, geschreven door Nino Haratischwili (2014, 1284 pagina’s). Vijf sterren.

789. Hard To Be a God

Heel goede Russische science fiction van de broers Arkady & Boris Strugatsky (1964, 250 pagina's). Ik had het me nooit zo gerealiseerd maar scifi en fantasy waren natuurlijk fantastische genres om redelijk vrijuit te kunnen schrijven in tijden van censuur.

Dit boek is het verhaal van Anton, een undercover agent van een toekomstige Aarde. Hij is als historian geplaatst op een andere wereld, die nog niet zo ver is ontwikkeld; een beetje het niveau van de Middeleeuwen. De machthebber moordt mensen met enige ontwikkeling uit en voorkomt zo - zo weet Rubata (=Anton) - de ontwikkeling van deze andere planeet naar beter tijden. Hij mag echter niet ingrijpen in de natuurlijke ontwikkeling van de geschiedenis. De confrontatie met wreedheid en onrecht is echter intens, en raakt ook zijn geliefde: kan hij zich afzijdig houden?!

781. De oorlog heeft geen vrouwengezicht

Geïnspireerd geraakt dit boek van Nobelprijswinnares Svetlana Alexijevitsj als luisterboek ‘gelezen’. Ruim 14 uur aan interviews met 100-en vrouwen die in het Russische leger hebben gediend, voorgelezen door Nelleke Noordervliet. “Leed is een apart soort kennis.”, is een quote uit het boek. Het leed druipt er in elk verhaal vanaf. Wat hebben de Russen afgezien voor Moedertje Staat, zag elders dat 17% van de bevolking in de Tweede Wereldoorlog is gesneuveld. Het zijn vooral de verhalen over de kleine, normale dingen die indruk maken. De liefde, het sneuvelen van kinderen, de vreugde van zon en wat eten. Het geheel is wat overweldigend, in de helft was de boodschap zeker ook geheel overgekomen.

774. The Noise of Time

Min of meer toevallig bij de Bruna op het station opgepikte roman van Julian Barnes (2016, 182 p.) over het leven van de Russische componist Shostakovitch. Over zijn omgang met de Macht, het pogen te behouden van zijn waardigheid, zeker ook in zijn muziek, en wat dit met de mens doet. Indrukwekkend, zoals de voorkant meldt: een meesterwerk.

Opvallend is trouwens dat uit deze editie van de voor- en achterkant niet kan worden opgemaakt dat het zijn leven betreft: “In May 1937 a man in his early thirties waits by the lift of a Leningrad apartement block. He waits all through the night, expecting to be taken away to the Big House.”

726. Stalins jeugdjaren

Van rebel tot rode tsaar. Een gedegen biografie van de "jeugdjaren" (0-39 jaar) van Jozef Vissarionovitsj Dzoegasjvili a.k.a. Soso, Koba en Stalin. Geschreven door Simon Sebag Montefiore (2007, 500 p.). De vroege jeugd was smeuïg, evenals de jaren in ballingschap dat waren, en de contacten met Lenin en Trotski op weg naar de macht. Daartussen was het wat doorbijten... Al met al een goed leesbare levensschets van een van de grootste moordenaars van de 20e eeuw.

priester, dichter, dief, gevangene, leider, dictator

656. The Last Empire

De val van de Sovjet-Unie in 1991 is een stukje Grote Geschiedenis dat ik tijdens mijn leven heb meegemaakt. In dit boek van Serhii Plokhy (2014, 495 pagina's) worden de laatste maanden van deze supermacht gereconstrueerd aan de hand van archieven, interviews en ander - deels nieuw - bronmateriaal. De hoofdrolspelers Gorbatsjov, Yeltsin, Bush waren me bekend, maar de onderlinge relaties en de vele bijrollen minder tot niet. De angsten voor vrijkomende kernbommen en de verhoudingen tussen de deelrepublieken maken het podium explosief. Al met al een zeer interessant boek dus, maar ook wel wat taai.

645. Het einde van de rode mens

(Nobelprijswinnares) Svetlana Alexijevitsj uit Wit-Rusland laat mensen aan het woord over "Leven op de puinhopen van de Sovjet-Unie". Indrukwekkend door de persoonlijke geschiedenissen vol leed en ongeluk, maar ook met heimwee naar de relatieve gelijkheid (volgens het al te menselijke principe van "ik niks, jij niks"). In totaal 480 pagina's, maar de centrale boodschap heb je na zo'n 200 pagina's ook wel te pakken.

430. Leon Trotsky - a revolutionary's life

Deze biografie van Leon Trotsky (geboren Lev Davidovich Bronstein) door Joshua Rubinstein is uitgebracht in de reeks Jewish Lives en geeft (dus) speciale aandacht aan zijn joodse achtergrond (Yale University Press 2011, 240 pagina's). Trotsky was slim, gedreven, zelfingenomen, ijdel, ambitieus, idealistisch; begenadigd spreker en schrijver. De tijd waarin hij leefde was hectisch en spannend. Rusland was (nog meer dan de rest van Europa) rijp voor fundamentele veranderingen. De combinatie van plaats, moment en man leidde - in combinatie met veel andere factoren - helaas tot geweld, oorlog, intolerantie en immens leed. Onze dagen zijn gelukkig minder interessant.

"The study of Marxisme outside of revolutionary struggle can form library rats, but not revolutionaries. Participation in the revolutionary struggle without the study of Marxism will inevitably be filled with hazards, and turn out to be half-blind." - Leon Trotsky

404. viktor kortsnoj

In mijn geboortejaar 1976 vroeg schaakgrootmeester Viktor Korstnoj (*1931) politiek asiel aan in Nederland. Datzelfde jaar kwam deze autobiografie uit. Kortsnoj beschrijft hierin zijn carrière tot dan toe. Pijnlijk duidelijk wordt hoe de Partij en het Sportcomité de sovjet schaakwereld sturen: wie mag er favoriet worden, wie krijgt ondersteuning door toptrainers om wereldkampioen te worden, wie mag naar het buitenland, wie moet soms een partij verliezen, et cetera? Als buitenstaander en niet echt tijdgenoot is het systeem als geheel lastig voor te stellen. De overheidsinspanningen waren overigens zonder meer heel succesvol. Welke schaker kent immers niet Aljechin, Botwinnik, Petrosjan, Bronstein, Tal, Keres, Spasski, Aronin, Averbach, Taimanov, Karpov (om er een paar te noemen)?

Misschien nog wel indrukwekkender dan Kortsnoj's carrière tot 1976 is het gegeven dat hij nog steeds - inmiddels 81 jaar oud! - op hoog niveau en met een zelfde gedrevenheid schaakt. Geen makkelijk, maar wel een inspirerend mens.